Historia Białegostoku

Białystok jest siedzibą władz ziemskiego powiatu białostockiego oraz stolicą województwa podlaskiego. Posiada on prawa powiatu. Leży w północno-wschodniej Polsce, na Nizinie Północnopodlaskiej, nad rzeką Białą. Wraz z przyległymi gminami tworzy aglomerację białostocką. Stanowi kulturalne, administracyjne, gospodarcze i naukowe centrum regionu.

Sąsiedztwo Białorusi, Litwy i Rosji ukształtowało specyficzny charakter miasta.

Białystok znajduje się w obszarze zwanym „Zielonymi Płucami Polski” oraz jest siedzibą fundacji o tej samej nazwie. Na terenie miasta występują trzy rezerwaty przyrody: Bagno, Antoniuk oraz Las Zwierzyniecki.

Aglomeracja miejska sąsiaduje z Narwiańskim Parkiem Narodowym.

W 1993 roku Białystok został przyjęty jako pierwsze miasto w Polsce do międzynarodowego projektu Sieci Zdrowych Miast.

Historia Białegostoku jako grodu rozpoczęła się w 1320 roku. Pierwszą pisemną wzmiankę na jego temat datuje się na rok 1426. Wtedy to książę litewski Witold nadał wieś Bielszczany Stok w ręce Macieja z Tykocina.

W 1547 roku gród przeszedł we władanie rodziny Wiesiołowskich. Wybudowali oni kościół i pałac według projektu Hioba Bretfusa. Następnie, po bezdzietnej śmierci ostatniego z Wiesiołowskich, ziemie te przeszły na rzecz państwa.

W 1569 roku Białystok wraz całym Podlasiem przyłączono do Korony Polskiej. Stało się to na mocy Unii Lubelskiej.

W XVII wieku gród ten wraz z Tykocinem został przekazany hetmanowi polnemu Stefanowi Czarnieckiemu. Ten oddał go córce Katarzynie, żonie Jana Klemensa Branickiego.

Białystok uzyskał prawa miejskie w 1691 roku.

Miasto odżyło za panowania Jana Klemensa Branickiego (hetmana koronnego, wnuczka zięcia S. Czarnieckiego). Wraz z żoną, Izabelą Poniatowską, przebudował on pałac oraz otoczył go ogrodem. Wybudowano ratusz, teatr, szpital, pocztę, cekhauz (zbrojownię, gdzie przechowywano sprzęt strażacki) oraz przytułek. Rozwinął się wówczas handel, a także instytucje miejskie. Po śmierci hetmana, drugi mąż I. Poniatowskiej wzniósł charakterystyczną „Lożę Masońską”.

W 1748 roku powstała białostocka Komedialnia. Była ona pierwszym stałym teatrem na ziemiach polskich. Pięć lat później miasto zostało zniszczone przez potężny pożar. Po tej tragedii Białystok został odbudowany za pomocą funduszy ze strony jego właściciela- hetmana Branickiego.

Koniec rozwoju miasta przyniósł III rozbiór Polski.

Podlasie należało w owym czasie do Generalnej Guberni. Miejscowość powoli traciła swoją dawną renomę oraz wcześniejszy blask.

1830 roku, w czasie powstania listopadowego, ogłoszono w mieście stan wojenny. Białystok stał się główną kwaterą naczelnego dowódcy wojsk rosyjskich feldmarszałka Iwana Dybicza. Po upadku powstania nastąpiła rusyfikacja szkolnictwa.

Kolejne dzieje Białegostoku spowodowały, iż stał się on miejscem koncentracji przemysłu. Powstawały tu głównie zakłady włókiennicze.

W 1863 roku po raz drugi wprowadzono na terenie miasta stan wojenny. Wybuchło wtedy powstanie styczniowe. Mieszkańcy Białegostoku wspierali działające w pobliżu oddziały powstańcze.

Na przełomie XIX i XX wieku miastem targały strajki. Najkrwawsze manifestacje zanotowano w 1905 roku.

Rok później władze rosyjskie przeprowadziły tu pogrom Żydów. Brały w nim udział: wojsko i policja.

W 1915 roku Białystok został zajęty przez Niemców. W ciągu czterech lat okupacji ranga tej miejscowości zmalała, a przemysł zanikał. Po okresie zaborów miasto znów stało się polskie.

W lipcu 1920 roku przejęli je bolszewicy. Powołali oni w gmachu pałacu Branickich Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski na czele z Julianem Marchlewskim. 22 sierpnia stoczono tu tzw. bitwę białostocką.

Lata 1918-39 r. to okres szybkiego rozwoju Białegostoku.

Podczas II wojny światowej utworzono w mieście żydowskie getto. 16 sierpnia 1943 roku wybuchło w nim powstanie pod przywództwem Mordechaja Tenenbauma.

W 1944 roku naloty sowieckie oraz wyburzanie miasta przez Niemców prawie całkowicie zdewastowało Białystok.

W czasie kolejnej okupacji rosyjskiej miasto było grabione i palone.

Potem jednak zdołano odbudować ratusz, pałac Branickich, rynek. Powstała sieć wodociągowa, elektryczna i telefoniczna.

W 1997 roku powstał Uniwersytet w Białymstoku.

Jednymi z najważniejszych zabytków tego miasta są: gotyckie piwnice Pałacu Branickich, renesansowy kościół farny, barokowy Ratusz na Rynku Kościuszki, Pałacyk gościnny Branickich, Cerkiew św. Marii Magdaleny z II połowy XVIII wieku, klasztor Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego, klasycystyczna dawna zbrojownia hetmańska (cekhauz), neorenesansowy dworzec kolejowy, klasycystyczna Loża masońska, neorenesansowy Pałac Hasbacha, cmentarze żydowskie, synagoga Piaskower, dwudziestowieczna Bazylika Mniejsza, eklektyczny Pałac Nowika, wieża ciśnień, modernistyczny kościół św. Rocha oraz Szlak Dziedzictwa Żydowskiego.

W Białymstoku znajdują się także Teatr Lalek, Teatr Dramatyczny, Muzeum Podlaskie, Muzeum Wojska, Muzeum Przyrodnicze Uniwersytetu w Białymstoku, Galeria Arsenał, Opera i Filharmonia Podlaska, Centrum Esperanto im. Ludwika Zamenhofa.

Organizowane są tu m.in.: Jesień z Bluesem, Białostockie Dni Muzyki Cerkiewnej, Festiwal Przedsiębiorczości BOSS, Festiwal Piosenki Żeglarskiej Kopyść, Międzynarodowy Przegląd Młodych Dyrygentów im. Witolda Lutosławskiego czy Podlaski Festiwal Krótkich Filmów Niezależnych ŻubrOOFka.

Ludźmi związanymi z tą miejscowością są m.in.: Tomasz Bagiński (rysownik, reżyser), Marek Citko (piłkarz), Hermann Friedman (prawnik, filozof), Szymon Hołownia (dziennikarz), Ryszard Kaczorowski (ostatni prezydent RP na uchodźstwie; także honorowy obywatel Białegostoku), Boris Kaufman (operator filmowy, uhonorowany Oskarem), Edward Linde-Lubaszenko (aktor), Agnieszka Maciąg (modelka), Adam Piechocki (raper), Anna Romantowska (aktorka), Albert Sabin (wynalazca szczepionki przeciwko wirusowi polio), Chaim Zelig Słonimski (astronom, matematyk), Max Weber (malarz), Ludwik Zamenhof (twórca Esperanto)

Od 2006 roku prezydentem miasta Białystok jest Tadeusz Truskolaski.